Jean Robin

KOPLAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Bertsolaritzaren historia II, (Patri Urkizuren edizioa). Etor, 1991

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=375

ANDREN APHAINDURAZ

Setiatuak gabeaz,

Izituak gerlateaz,

Melankonian ez erortzeko

Gaiten arin kantatzeaz.

Ez da ez berdin sujeta

Gure herrietan falta:

Mende huntako andderei esker,

Badakigu nola dosta.

Bion daiola modari

Bai halaber modistari,

Sortzeak eskas eman guzien

Hura dugu konpligarri.

Oi, zenbat duen sekretu

Nahi bada probetxatu!

Ñaño berez jigante egiteko,

Behar den guzia badu.

Marianak nahi baitu

Hedoiak buruz ukhitu,

Girgileriaz eginikako

Ustai erdi bat aski du.

Baldin beldur bada-arroxa

Dorrea haizeak etxa,

Jendek hirririk ez egiteko,

Huna molde bat errexa.

Zimendutzat eman betzo

Zenbeit istupa xorointto,

Segoz hek ongi gantzutu geroz

Haizeaz da trufatuko.

Heldu bazaio dorrera

Marmalorik tentatzera,

Hei jazartzeko badire-ezpatak

Eginak moda berrira.

Ez nik, oihuz dio, ez nik

Horlako ausartziarik,

Beldur ninteke zenbeit gaztigu

Izan nezaken zerutik.

Marianak asmu hau du

Entzun orduko gustatu,

Ordean arroxa lagun nahiz

Huna nola zaion lothu.

Ago ixilik sinplea,

Hori dun bada-erratea:

Gure grekak ez ditun hain gora

Nola Babelgo dorrea.

Horla behar ditinagu

Gizon gaizoak tronpatu:

Nahi ez bahaiz hainitz bezala

Bethi neskatxa urdindu.

Hi behar haiz, hi, ixildu

Edo nerekin aithortu,

Mutzurdin hanbat ez leitekela

Ez balitz hanbat aphaindu.

Nongo gaztea, nahi dun,

Zin zinez hurbil dakigun,

Gure kan [...] ikusi eta

Laster gibela goanen dun.

Herrian nork ez othe du

Nik diodana frogatu?

Zenbaitek ez dituzte senaitzat

Bere parurak izatu?

Othe da bada Laphurdin

Hautan bezanbat mutzurdin?

Halaber ez dakusat badela

Nihon hain bertze berregin.

Ikusazue Katixak

Zein gora tuen fontantxak

Bada ez omen tu beherago

Manatu kalendabuxak.

Huna non den berregina

Iduri andre-erregina,

Damu-gaixtorik ez du izanen

Espostzat zenbeit dauphina.

Ez ahal da aldarerik

Hau bezala aphaindurik?

Aranzazuko birjinak ere

Deus ez du hurbilekorik.

Elizan da ikusiko

Bertze guziez gorago:

Arren da tenplu sainduarentzat

Errespetuz estaliko.

Ethorri zaio dolua

Ordutik du mandelua,

Munduko legeak nahi baitu

Ibil dadin kukuldua.

Hauk duk hire ohorea,

O mundu dohakabea!

Jaunaren ministroen gainetik

Hik daramak, hik, florea.

Predikariak gaur goitik

Ahal dagozke ixilik

Elizak bere men aldetik

Ez duen zauri berririk.

Handitarik xumetara

Andren [...] sehitara,

Heldea nota gaitz hau da hala

Banatu guzietara.

Getaria andreari

Ezin jarraik eta nahi

Estofaz ez bada fazoinaz du

Madama handi iduri.

Pegarrekoek hain guti

Nahi dute parrik utzi

Lehiaz guziak hari dire

Zein ederkienik jauntzi.

Etxetarik ethortzean

Zirrikituna soinean

Doidoia zakiten animatzen

Motho bat buru gainean.

Hala baitziren aspaldi,

Aprendizkotarik ilkhi:

Tinun baten moldatzeko orai,

Non artexagorik aurkhi?

Ez da buru pelaturik,

Ez eta kasko murritzik,

Alegiako tupeta zenbeit

Egiten ez dakienik.

Adi zazue zer duten

Ilen azpian ematen,

Istupa, xanpela, eta zurda

Bertzerik ez da ikusten.

Holakoz dire eginak

Antantur eta tinunak,

Funts hortan dohaz gure arbaso

Xoratuen tuntinak.

Balitz ontasun gosea

Greken antolatzailea

Urthea gabe egin lezake

Dorrearekin etxea.

Petenta saltzaileak du

Bere botika berretu

Zorionean egun batez zen

Gure herrira agertu.

Gure sehien soldata

Damurik hobea ez da:

Zirikuz egin eskularruak

Ez lituzkete ez falta.

Gabe hargatik ez dire

Lonazkoak bada ere.

Brasadatic lephora-iguzkiak

Eskuak beldurrez erre.

Hitz batez dituztenean

Zapata gonak soinean,

Baionako panpinak diduri

Ditutzula aitzinean.

Aparailu eder hortan,

Besta eta igandetan,

Bide berritan laurazka dire,

Ikusiko pasaietan.

Nola othe dute ahantzi

Etxetan zer duten utzi.

Haintzur, jormaiak. Helaz, hetara,

Behar dire berdin jautsi.

Nihor bada ene koplez

Estomakatzen suertez,

Goragalea khentzeko dire

Soberanoak ordainez.

ZER EGIN ZARE KOPLARI ZAHARRA

Zer egin zare koplari zaharra,

Gure andderen xaxari suharra,

Zure antzearen eta donuaren

Behar handi ginduke, hemen gaude eske,

      Hel bada arren.

Donibaneko Panpina berriak

Zu entzun nahiz daude egarriak.

Gure bezinoak, zubiburukoak

Ez dauzka gutiago zure aditzeko

      Hirrits handiak.

Herdoildua dut, diozu, antzea

Ahantzi nuen kopla moldatzea,

Haren xerdentzeko eta zorrotzteko

Ezta ez Bergararik, ez Gagne-petitik

      Aski jakinik.

Egun bakhoitzak dautzu hornituko,

Erran gai franko bersu moldatzeko.

Perma zaite, beraz, ez egon ikharaz,

Ordean zuri lana, hartzen duzun pena

      Zazu pagaraz.

Horra Katixak non tuen ahantzi

Bere funtantxak bazterrera utzi,

Muthil bat bezala manda-zain bat nola,

Buru-murritz dabila, ahantzten duela

      Neskatxa dela.

Mairu-herritan ez, ez da ikusten

Guk mende huntan duguna miresten:

Han emakumea zahar bai gaztea,

Estalirik dabila, gogor daukala

      Bere idola.

Ifernuak, bai hark bakharrik du

Oraiko moda itsusia asmatu.

Nongo portaletek, nongo erretaulek

Hanbat dute eskandala ematen bai nola

      Khristau-alabek?

Esku batean zakhutto bat dute,

Zeina Ridikul deitzen baidute,

Erran-komuna da gure zaharrena,

Jabea irrigarri tresnek hau iduri,

      Imasun propi.

Gure Zezili, oi, zer ikuskari!

Beso guzia dabila ageri:

Hezur puska batzu beltz eta hiratu,

Jitano bat iduri, bain da nardagarri,

      Gure Zezili.

Orai, zer othe da eskas bertzerik,

Gizon arropak manatzea baizik?

Emazteki antza, neskatxaren traza,

Osoki ahantzteko eta borratzeko

      Behin bethiko.

Tenplu sainduan, aingeruen balsan,

Ikusiko da aparailu hortan.

Jainkoaz, munduaz, lurraz, ifernuaz,

Guziez da burlatzen, kopeta du ezen

      Gora altxatzen.

Jende xeheak ezin aldarerik

Ikus dezake andre hunen gatik;

Burua du arin, ttinpla baten berdin,

ezkila dorrekotzat, haize seinaletzat

      Non hulakorik?

Bere kadirak beldurrez min egin

Lumatxatto bat behar du eragin:

Baten gaitza dena bertzearen ona,

Hor du janbon gaizoa ofiziokoa,

      Eta fetxoa.

Azkenaz goiti gizonak behar du

Soilarutarik ahalkez urrundu:

Han, han, istapeka eta zein lehenka,

Ohi dire ikusten dutela ahantzten

      Andre izaten.

Ah! Jaun-aphezek, hain xuxen khoroa

Baitute hirur sarrailetakoa.

Bertzenaz sartzera leitezke mentura,

Bertze guziak baino jarriak gorago

      Han izateko.

Eri gaixki da gure mundutarra,

Aphezetara laster deihadarra:

Orduan, nigarrez, hiltzeko beldurrez;

Moda du, bere ustez, higintzen zin-zinez,

      Bainan gezurrez.

Itzur bekio herio latzari,

Gure eria nor den da ageri:

Madalen falsoa, alegiakoa,

Madalena ezpainez, mundutarra obrez,

      Eta bihotzez.

Gure erheztunak galdu ziren arren

Hemen ditugu erhiak, bai hemen:

Zorrak zor-tegira jauntz gaiten modara,

Gaiten oraino dosta, zer nahi den gosta,

      Gaiten bai dosta.

Ezin bertzean, zahar garenean,

Mundua gutaz aseko denean,

Jainkoari gaizko emanen bethiko

[...]

[...]

      [...]

Jauts gaiten orai mail bat beherago,

Zer iragaten den han ikusteko.

Estofa ez bada, badute fazoina,

Ez baditezke andre, bederen anddere,

      Agertzen dire.

Lehen, kopeta diztiarazteko,

Oi, zer arraultze freskoren xuringo!

Orai, edergailu bisaiak behar du,

Ile zenbeit dilindan, ordena herrunkan

      Eta konpasan.

Kotoin marratu, angeles xuria,

Etxaie aski gainekotz propia:

Zerbeit gehiago behar agertzeko,

Pekina da sobraxa, perkala gutixe,

      Legez gutixe.

Gure Maria da saldu nahia,

Hargatik dauka botika idekia:

Jende beretzeko eta azipatzeko,

Non da merkataririk, non arrantzalerik

      Hunen parerik?

Apastatzat du begitarte ona,

Eta amutzat soinik ederrena:

Hula zurikatzen, hula du peskatzen,

Gizon atun gaizoa, Piarres tontoa,

      Hula peskatzen.

Besta egunetan, bezpera denboran,

Mundu guzia delarik elizan,

Zaiku aphainduko pasaietarako,

Neskatxa lagunekin, galaia berekin

      Da ibiliko.

Ez karrika, ez, ezta zabal aski,

Lerro handi hau ezin du iduki,

Besoz-beso dohaz, hirriz, bai karkaraz,

Jendeak darasala, ez dute axola,

      Zer nahi dela.

Koplari jauna, goazen sehitara,

Eta lehenik nafartarretara:

Huna, Antonia, horra hor Maria,

Hunakoan ikatzkin, laster dira egin

      Andre berregin.

Gure sehiak, guziz nafartarrak,

Etxeko-andren portalet ber-berak.

Oi, nola dabiltzan igande, beztetan,

Zinta gorri bat gora, bertze bat behera

      Gure kaletan.

Baldin miraila libro ez badute,

Tirrina bat ur orobat zaiote:

Han du Antoniak, han gure Mariak,

Ikusten arpegia, duenetz garbia,

Eta xuria.

Aitak alaba nekhez ezagutzen,

Hain mudatua ezen du topatzen,

Orhaze fin hutsa, flokatzat arrosa,

Buztana feraturik, xala bat jauntzirik,

      à la francesa.

Etxelartarrak, urdazuriarrak,

Ezin ezagut bere herritarrak:

Hemen dire ezen bertzela aphaintzen.

Buztana feraturik, xala bat jauntzirik,

      à la francesa.

Laphurdikoak balinba ez dio

Nafartarrari amorrik utziko:

Petenta arrundak lephoan xerrendak,

Urrezko gathe ordez letoina badute

      Berdin zaiote.

Nonbeit handia behar da soldata,

Urthe-berriko joria presenta;

Non dik hanbat briju eta edergailu?

Nihork galde ez beza, berak pausa beza,

      Pensa, bai, pensa.

Gure matronak begoz direnentzat,

Sobra dakite andre hek beretzat:

Oxala burkuak, azukre, kakauak,

Utz-liotzoten libro, kikera hutsteko

      Ausarkiago.

Luietan dire mundu huntan bizi,

Bi parabisu nahiz irabazi,

Oi, zein gustu ona gure matronena,

Sasia badezate konpli eta bethe,

      Hain gustu ona.

[...]

[...]

[...]

Eta papur sobrak

      ditu hartuko.

Ama prudentak alaba nahi du

Lehen bai lehen baitezpada saldu.

Feria nihon da, gure haurra han da,

Satanen maximekin, ponpa guziekin

      Eta obrekin.

Aitabitxiak eta amabitxiak,

Harentzat egin agintza guziak,

Han ditu ukhatzen eta ostikatzen,

O alaba, o ama, nork othe darama

      Zuen arima?

Zu, tronpetari Jainko gorarena,

Haren mezuen kridari zarena;

Altxa boza gora, ez ixil, ez bara,

Hertxa aldez bai moldez, bortxa-eta amorez,

      Othoitz, nigarrez.

LARRUNEN BAZKAL-ONDOKO DESERTA

Non othe naiz ni aurkhitzen,

Zer zorion dut dastatzen?

Konpainia maitagarri batek

Oihuz nau abiarazten.

Izpiritu Larrungoa,

Esker dautzut bethikoa,

Zure bidez baitut iragaten

Egun bat dohatsuzkoa.

Beha dezadan inguru,

Lorietan naiz mukuru:

Jende plantez setiatua,

Beharrik nintzela sorthu.

Ermitau bat dut ikusten

Mortura ihes egiten,

Ejiptokoa, ohi bezala,

Debotez hau du publatzen.

Aphez, Beata Birjina,

Kalostretan nahi dena,

Munduko batekin banuke

Ikuskari konpliena.

Bistaren kontentatzeko,

Batzarraren osatzeko,

Dohainaren begira daudenak

Zenbat ez dut aurkhituko?

Atsegin emendagarri,

Gauza bat da miragarri,

Apetitu bat baita ikusteko

plat-guzien xukhagarri.

Ez, ez, esker mendiari,

Bai ordean jan gauzari:

Hortzak khamutsak ez baditugu

Zordun gaizko Mariari.

Bion daizula Maria,

Zaren luzaro bizia:

Gose-eztenari janarazteko

Antze duzu berezia.

Urthubiako friantak,

Zer dire zuen Banketak?

Gure Mariak ahantzten ditu

Zuen kuziner balentak.

Xokatua Bizkondea

Bai haren gorthea

Desafio ematen dautzute,

Gure Maria andrea.

Duzularik abantaila,

Dudarik ez den bezala,

Zure espostzat da erregeren

Sukhaldeko prinzipala.

Hauxe da, hauxe dohaina,

Ardietsi duzun oina;

Larrungo tupinan egin zare

Kuzineren erregina.

Zu horla lausengaturik,

Gu ere bai dostaturik,

Larrungo San Miguelen kapera

Ez dago berregindurik.

Dugun, beraz, abiadan,

Zerbaitto eman ofrendan:

Gerthakari gaixtotik Jainkoak

Gaitzan iduk bere goardan.

Orai presuna gazteak,

Orai zerura galdeak,

Hurbil den huntan eska detzagun

Bakhotxak dohain gureak.

Zu, Maria, altxaturik,

Gu ere bai dostaturik,

Etxeko andre Ihartzetakoa,

Ez dago horla pagurik.

Gure ostaler zalduna,

Hirriz kontent etzarena,

Erraguzu abiatu gabe,

Zer den gure penarena.

Galdetu duzu korteski,

Horra bada guk bizarki:

Jainkoari gomenda gaitzatzu,

Arren goazen dohatsuki.

Agur beraz, zaude brabo,

Berriz ikus arteraino:

Goiz onik baizen ezin dukezu

Larrun hauzo dukezuino.

APHEZ JURATUAK

Altxa dezagun boza eta kanta gora,

Bertsu estranjer batzu detzagun fagora:

Ez nauzu deklaratzen nor duten autora,

Ala den bikaria, ala den erretora.

Zu zaitut materia, monsieur Iharasarri,

Nazioneak fidel zaitu bere zerbitzari.

Nola behatzen diozu gure Elizari,

Trublatua zabiltza haren gerizari.

Uste duzu lehen duzula burua,

Kasik gobernua ere diozula mundua:

Hainitz bolanta duzu, o sendimendua,

Utzi duzunaz geroz gure aita seindua.

Theologian zinen denboraz profesor,

Orduan baitzinduen orotarik agur.

Sujet handiak-ere zure ziren beldur,

Argumentalaz geroz ez baitziren segur.

Lauda ere zinitzaket bazinu merezi.

Bainan etsaiak daitzu oro galarazi.

Lehen xismatikoetan zu zinen berezi,

Aita seindu maiteari erranik goraintzi.

Monsieur Iharasarri, Agerreko apheza,

Berthute gabea da orai zure meza.

Juramentu beltz hori turna bazineza,

Egundaino bezala zinitake preza.

Zure baithan sar zaite eta eman gogora

Gisa hortan zoazila leziaren ondora.

Karitatez mintzao da legiaren autora,

Imita dezazula Kanboko erretora.

Larrasoron bikari, monsieur Gorriti,

Hura ere ibili da goiti eta beheiti.

Hark bezala egizu zuk ere prudenki,

Flakatasun handiaz duzula urriki.

Exhorta zazu buru arin laguna,

Azantzako apheza, Sorhondoko xalduna:

Zuentzat ilhundu da argizko egia,

Legean fermu gaudenek orok dakiguna.

Monsieur Iharasarri, aditu dut berria.

Hiriarti kita-arazi diozula herria...

Baldin hartu izan balu zuk duzun legea,

Baliatuko zaukon jaun hari egia.

Ala finki baituzu egina botua,

Soberanoaren kontra arras gogortua:

Damurik izan zare mundurat sorthua,

Estola, kasolaz Jaunak sakratua.

Monsieur Marithurri, Senperen erretor,

Zu bezain prest izan da hura ere erorkor.

Erregeen erregia ezta ez ahantzkor,

Hala gertha baledi oraino nonbait hor.

Zu estonatzen naiz, monsieur Duronea,

Horren maite duzunez bada ilhunbea,

Itzul-azu gu gana, o! desirkundea,

Zuzen nahi baduzu zeruko bidea.

Erretretan sar zaite zure lagunekin,

Pobreak sokorrituz zenbait barurekin,

Mundura sorthu zinen donurekin,

Soberanoa eman da hainitz damurekin.

Bihotzez egizue, o! nigar marraska,

Dugun aita seindua barne onez besarka,

Hari sumeti zaite joan gabe hasarka,

Parabisura goazen guziak, galtzarka.

Bertsu huntan mintzo naiz monsieur Larrondori,

Nola gogortu zaien Senperen orori,

Aristokratek dezagun guziek sokorri,

Zeren juramentura ez baita erori.

Bera eskapatu da hainitzen artetik,

Ardi-inozenta nola otsoen artetik.

Legean fermu dago Jesu-Kristo gatik,

Beraz laudagarri da, guzien gainetik.

Flako, miserablea, non zare, Etxeberri,

Munduari eragin diozu zenbait irri,

Zure erretoria oraino ezta ageri,

Paperak ornen dira urerat erori.

NAZIONEKO BESTA SENPEREN

Senperen egin dute besta bat handia:

Deklaratzera noha, guziek guardia.

Jaun erretorak ditu oro gomitatu,

Nazioneko besta dute ohoratu.

Atso zahar batzuek, ongi aphaindurik,

Plazala bildu dira, elgar aditurik,

Ikhusi dutenean han eztela deusik,

Ostatura joan ziren, bihotzak ilhunik.

Ostatuan sartzian, etxeko jaunari

Atsoek erran diote: «Hots, fite, Bettiri,

Gaur besta handi dugu, iguzu jatera,

Juan behar dugu gero guziek plazara».

Bazkaiteko denboran, batak bertzeari

Oihu egiten zuten: «Hire graziari!

Bibe nazionea!» zioten gogotik,

«Gaztetan eztun orai gu bezalakorik».

Bazkaldu direnian atso gaztetuak,

Kontrapasetan dire hasi zoratuak:

«Hots, begira huts-egin», zioten atsuek,

«Dostatu behar dugu gaur hemen guziak».

Dantzatu direnenan, arbaso zaharrak

Kanporat ilki dira, husturik sakelak;

Plazan arribatzean, bisaiak gorririk,

Mundu guzia zagon irriz zabaldurik.

Jaun erretora berriz leihorat etorri,

Handik konplimenduka zitzaie hasi:

«Hots, ene haurrak, orai hor dantza zaitezte,

Ni ere zuiekilan abia nindaite».

Atsoek errepusta jaun erretorari:

«Zu beharko zaitugu ororen gidari!».

Emaiten da trunkoa aintzingidaritzat,

Atso zahar guzien gobernatzailetzat.

Hasi zenean beraz trunkoa dantzatzen,

Gure atso guziak irriz eman ziren,

Bere esku zimurrak emanik hanketan,

Oro begira zauden besta handi hartan.

Gure atso gaizoak etziren unhatzen,

Bere artzainarekin oro kontent ziren,

Ordean heien senhar gaxoak etxean

Tupina hutsa zuten bathu ilhuntzean.

Giza-gaizoak ziren plazalat ethorri,

Bere emazten bilha zoroak iduri.

Jaun erretorak hori ikhusi orduko,

Oihu egin zioten baken egiteko.

«Zuk, Joanes, edan zazu, zuk ere Domingo,

Ene eskuietarik zenbait arno trago.

Bibe nazionea! egizu, zuk, Pello!

Egun haserratziak deus eztu balio.

Gizon eta emazte dugun orok edan,

Basoak trinkaturik omore onean;

Zoazte elgarrekin guziak bakean».

Besta akabatu zen hola arratsean.